De gemeente Arnhem staat, net als veel andere Nederlandse gemeenten, voor een grote vervangingsopgave van ondergrondse infrastructuur. Een aanzienlijk deel van het rioolstelsel is verouderd en moet de komende jaren worden vervangen. Deze ingrepen zijn technisch complex, kostbaar en ingrijpend voor de openbare ruimte. Traditioneel wordt rioolvervanging voornamelijk benaderd als een technische klus – gericht op het vervangen van buizen en herstellen van bestrating.
Tegelijkertijd nemen de uitdagingen op het gebied van klimaatverandering, biodiversiteit, grondstoffenschaarste en bewonersbetrokkenheid toe. Hitte, droogte, wateroverlast en verlies van leefkwaliteit vragen om een integrale, toekomstgerichte aanpak van de openbare ruimte. De gemeente Arnhem wil daarom van rioolvervanging een aanjager maken van bredere duurzaamheid: een kans om straten niet alleen technisch te vernieuwen, maar ook klimaatadaptief, circulair en sociaal aantrekkelijk te maken.
De aanleiding voor dit onderzoek ligt dus in de combinatie van:
- de grote vervangingsopgave van het rioolstelsel in Arnhem;
- de ambitie om duurzaamheid te integreren in stedelijk beheer en ontwerp;
- de wens om te leren hoe processen anders kunnen worden ingericht zodat meerdere opgaven tegelijk worden opgepakt (bijv. klimaatadaptatie, circulair materiaalgebruik, leefkwaliteit);
- en de behoefte aan een concreet instrumentarium en werkwijze voor toekomstige projecten.
Het onderzoek
In dit onderzoeksproject hebben studenten van de HAN-minor De Ruimtemakers onderzocht hoe de gemeente Arnhem haar rioolbeheer duurzamer kan inrichten. Aanleiding was de geplande vervanging van het riool in de wijk Presikhaaf, gecombineerd met de wens om klimaatadaptatie en circulariteit structureel mee te nemen in herinrichtingsprojecten.
Het onderzoek richtte zich op drie hoofdvragen:
- Hoe kunnen we het ontwerp en de uitvoering van rioolbeheer verduurzamen?
- Hoe kunnen proces en samenwerking met betrokken partijen efficiënter en integraler?
- Hoe kunnen we inzichtelijk maken wat de duurzaamheidsimpact is van de gekozen aanpak?
De studenten analyseerden een concreet projectgebied (Presikhaaf), spraken met stakeholders en onderzochten best practices. Ze ontwikkelden een afwegingskader en deden voorstellen voor duurzaam ontwerp, hergebruik van materialen en samenwerking tussen vakdisciplines. Ook is een digitale kaart gemaakt waarop duurzame kansen (zoals hittestress, biodiversiteit en verharding) zichtbaar zijn.
Resultaten van het onderzoek
De studenten onderzochten hoe duurzaamheid concreet kan worden geïntegreerd in rioolvervangingsprojecten. Op basis van analyses, gesprekken met gemeentelijke experts en verkenning van best practices zijn de volgende hoofdresultaten geformuleerd:
1. Ruimtelijke en thematische kansenkaarten
Er is een digitale kaart ontwikkeld waarop op perceelniveau duurzame kansen in beeld zijn gebracht, zoals:
- Hittestress (mate van opwarming en mogelijke verkoeling)
- Bodemkwaliteit en verhardingsgraad
- Biodiversiteit (aanwezig groen en ecologische kansen)
- Wateroverlast (gevoelige locaties voor hevige neerslag)
- Sociale waarde (bijv. verblijfsplekken of speelruimte)
Deze kaarten maken het mogelijk om tijdens het voorontwerp al integraal na te denken over maatregelen zoals vergroening, wadi’s, schaduwplekken en wateropvang.
2. Afwegingskader duurzaamheid
Het team ontwikkelde een praktisch instrument (in Excel) waarmee ontwerp- en projectteams duurzaamheidskeuzes kunnen afwegen. Het bevat indicatoren zoals:
- Hergebruik van materialen (klinkers, kolken, rioolbuizen)
- COâ‚‚-impact van materiaalkeuzes
- Energieverbruik van uitvoering
- Mate van vergroening / ontharding
- Toegevoegde sociale waarde
Het kader helpt bij het vergelijken van varianten en maakt duurzaamheid expliciet in het besluitvormingsproces.
3. Procesontwerp en werkwijze
Het onderzoek toont aan dat duurzame rioolvervanging alleen lukt als het proces anders wordt ingericht:
- Vroegtijdige samenwerking tussen afdelingen zoals beheer, civiele techniek, groen, participatie en klimaat.
- Interdisciplinair ontwerpoverleg, waarbij vanuit meerdere opgaven naar het gebied wordt gekeken.
- Ruimte voor participatie met bewoners – niet pas bij uitvoering, maar al in de analyse- en ontwerpfase.
4. Voorbeelden van duurzame ontwerpkeuzes
In het projectgebied Presikhaaf werden diverse voorstellen gedaan, zoals:
- Hergebruik van bestaande trottoirbanden, klinkers en puin (circulair bouwen)
- Aanleg van wadi’s in plaats van conventionele kolken
- Gebruik van biobased of modulaire riolering (bijvoorbeeld kunststof met langere levensduur of eenvoudiger vervangbaar)
- Ontharden van doodlopende straten en toevoegen van klimaatadaptieve beplanting
- Verbeteren van verblijfskwaliteit door inrichting met bankjes, bomen en speelaanleidingen
Aanbevelingen uit het onderzoek
Op basis van hun bevindingen doen de studenten de volgende aanbevelingen aan de gemeente Arnhem:
1. Benader rioolvervanging als kansrijke gebiedsopgave
Zie het vervangen van het riool niet als een losstaande technische klus, maar als een kans om de gehele openbare ruimte te verduurzamen. Integreer opgaven als klimaatadaptatie, sociale cohesie, biodiversiteit en circulariteit in het projectdoel.
2. Leg duurzaamheid expliciet vast in de projectopdracht
Zorg ervoor dat bij de start van elk project duurzaamheid concreet benoemd wordt. Maak het onderdeel van het Programma van Eisen en stel heldere ambities vast (bijv. percentage hergebruik, hoeveelheid vergroening, MKI-score).
3. Stel een interdisciplinair team samen per project
Voorkom verkokering door een team te vormen met vertegenwoordigers van alle relevante disciplines (beheer, ontwerp, participatie, klimaat, ecologie). Werk samen aan één integraal ontwerp.
4. Gebruik digitale kansenkaarten in de ontwerpfase
De ontwikkelde kaarten helpen om locatiespecifieke maatregelen gericht in te zetten. Gebruik ze actief in schetsontwerpen en wijkanalyses, en betrek bewoners daarbij.
5. Gebruik het afwegingskader om keuzes te onderbouwen
Voorkom dat duurzaamheid een ‘gevoel’ blijft door keuzes meetbaar en transparant te maken. Het Excel-instrument biedt hiervoor een werkbare start.
6. Experimenteer met innovatieve materialen en werkwijzen
Geef aannemers en ontwerpers ruimte om alternatieve materialen voor te stellen – bijvoorbeeld circulaire buizen, hergebruikte straatstenen of biobased materialen.
7. Meet de milieu-impact met DuboCalc of MKI
Gebruik bestaande tools om inzicht te krijgen in de milieuprestaties van ontwerpen en uitvoeringsmethoden. Dit maakt het mogelijk om projecten te vergelijken en te verbeteren.
8. Zorg voor kennisdeling en opschaling binnen de organisatie
Gebruik het project Presikhaaf als pilot om te leren en de aanpak later breder toe te passen. Deel ervaringen, ontwikkel standaardafspraken en borg de werkwijze in beleid en beheer.
Adviesrapport
Lees hieronder het volledige adviesrapport.
Mede mogelijk gemaakt door
Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van de Challenge Aanbesteden, Samenwerken en Organiseren. Deze Challenge is georganiseerd als gezamenlijke activiteit van twee programma’s: Infra Futurelabs Overijssel en Circulaire Waardeketens. Beide programma’s werken aan circulariteit in de grond-, weg- en waterbouw (GWW), maar elk vanuit een eigen invalshoek. Daardoor draagt de Challenge aan beide programma’s bij.
Infra Futurelabs Overijssel richt zich op het integraal en uniform organiseren van GWW-trajecten. Zo ontstaat er meer ruimte voor kansen op het gebied van circulariteit, klimaatadaptatie en waterbeheer. Het doel is om in Overijssel een circulair systeem voor de GWW op te zetten, dat bijdraagt aan de klimaatdoelstellingen voor 2030 en 2050. Infra Futurelabs Overijssel is opgezet door Stichting Pioneering, Provincie Overijssel en Bouwend Nederland.
Vanuit Circulaire Waardeketens werken we binnen de challenge aan het verankeren van circulariteit in de aanbestedingsprocessen van gemeenten en waterschappen voor GWW-projecten. Hierbij wordt met name gefocust op de betonketen om deze in de komende jaren sluitend te maken. Het programma is een initiatief van Twente Board en wordt gefinancierd vanuit de Regio Deal Twente. Het consortium bestaat uit De Landbouwers, Waterschap Vechtstromen, Rabobank, TAUW Foundation, Building Balance, Twentse Bouwboeren en Stichting Pioneering.
