Uniforme Regionale Aanpak Leefomgeving
Generieke doelen en ambities
Gebruik hiervoor de tools:
- Generieke Ambitieweb
- Programma voor Ambities en Randvoorwaarden voor de Openbare Ruimte
Impact op omgeving en onderzoek kansen
Gebruik hiervoor de tools:
- Omgevingswijzer
- Project Canvas
- Uniforme ontwerpstrategie
Inventariseren en vastleggen ambities
Gebruik hiervoor de tools:
- Ambitieweb
- Programma voor Ambities en Randvoorwaarden voor de Openbare Ruimte
- Operationeel concept
- Uniforme ontwerpstrategie
Vertaalslag van doelstellingen naar eisen
Gebruik hiervoor de tools:
- Programma van eisen
Uitvragen op ambities en doelstellingen
Gebruik hiervoor de tools:
- Strategie aanbesteding
- MVI-criteria
Uitwerking tot VO, DO en UO
Gebruik hiervoor de tools:
- R-ladder
- Specificatietool
- Uniforme ontwerpstrategie
- DuSpot
- Digital Twin
Realisatie van het project
Gebruik hiervoor de tools:
- DuSpot
- Materialenhub
- Materialenpaspoort
- Digital Twin
Gebruik en beheer
Gebruik hiervoor de tools:
- Beheer- en onderhoudsplan
- Digital Twin
Oogsten van producten, materialen en grondstoffen
Gebruik hiervoor de tools:
- Materialenpaspoort
- DuSpot
Inleiding
Voorwoord
Voor alle organisaties die duurzaamheid en circulariteit willen integreren in de levenscyclus van objecten in de openbare ruimte heeft Stichting Pioneering, in samenwerking met ondernemers, overheden, onderwijs- en onderzoeksinstellingen deze praktische aanpak ontwikkeld. Uitdagingen binnen de infrastructuur vereisen een integrale benadering, waarin samenwerking en innovatie centraal staan. Deze aanpak biedt handvatten om strategische duurzaamheidsdoelen om te zetten in concrete acties. Dit dynamische document wordt periodiek geactualiseerd met nieuwe inzichten en ontwikkelingen.
LET OP: Dit document wordt nog ontwikkeld. De informatie in deze handreiking is nog niet compleet. Wil je meer weten over hoe deze handreiking tot stand komt? Lees dan hier meer informatie.
Inleiding
De infra-sector staat voor aanzienlijke uitdagingen op het gebied van duurzaamheid en circulariteit. Uitdagingen waarin we snel grote stappen kunnen zetten, mits we als sector onze processen anders gaan organiseren. Met een community van voorlopers in Oost-Nederland zoeken we iteratief naar het juiste proces om maatschappelijke opgaven – zoals circulariteit, duurzaamheid, klimaatadaptatie en biodiversiteit – te waarborgen in elke fase van een GWW-project; dat noemen we ‘de Challenge’.
Uit deze Challenge ontstaat een stappenplan voor een uniforme en integrale werkwijze bij infrastructuurprojecten, gebaseerd op de Aanpak Duurzaam GWW van het CROW. Uniformiteit in dit proces is essentieel: het biedt duidelijkheid voor alle betrokkenen, maakt samenwerking tussen partijen voorspelbaar en zorgt ervoor dat resultaten en ervaringen uit verschillende projecten beter vergelijkbaar en overdraagbaar zijn. Het stappenplan is afgestemd op de behoeften van de deelnemende partijen.
In deze aanpak doorlopen we negen stappen die organisaties ondersteunen bij het verwezenlijken van hun duurzaamheids- en circulariteitsdoelstellingen, van strategische ambities tot circulaire ontmanteling. Daarbij werken we in logische stappen van grof naar fijn – een proces dat we ook wel verticale integratie noemen. Zo vertalen we strategische ambities naar concrete uitvoeringspraktijk. In volgende fasen krijgt ook de horizontale integratie steeds meer vorm: de integraliteit van samenwerken tussen de verschillende partijen, disciplines binnen projecten en/of programma’s. De schematische weergave van deze negen stappen is opgenomen in onderstaande overzichtsfiguur.
Inleiding
Deze aanpak biedt daarmee een praktische gids voor alle betrokkenen, met duidelijke instructies en hulpmiddelen voor elke fase van het project. We nodigen je uit om dit stappenplan te gebruiken en samen te werken aan een toekomstbestendige, duurzame en circulaire inrichting van onze leefomgeving.
In dit document hanteren we de circulaire ontwerpstrategie als leidraad voor projecten en programma’s in de openbare ruimte. Deze strategie bestaat uit vier opeenvolgende stappen die helpen om ambities en keuzes systematisch en circulair te benaderen:
- Stap A: Voorkomen – stel eerst de vraag of een ingreep überhaupt nodig is, en onderzoek of de vraag achter de opgave kan worden opgelost door slim beheer of beter gebruik van bestaande voorzieningen.
- Stap B: Toekomstwaarde – ontwerp met het oog op de lange termijn en zorg dat oplossingen flexibel en aanpasbaar zijn.
- Stap C: Bestaande waarde – benut maximaal de waarde van bestaande objecten, materialen en infrastructuur, bijvoorbeeld door hergebruik of renovatie.
- Stap D: Nieuwe waarde – voeg pas nieuwe waarde toe als de eerdere stappen zorgvuldig zijn doorlopen, door circulair te ontwerpen en te bouwen met oog op herbruikbaarheid en lage milieu-impact.
Deze stappen zorgen ervoor dat projecten niet alleen voldoen aan de huidige behoefte, maar ook bijdragen aan de lange termijnambities van duurzaamheid en circulariteit. Ze vormen daarmee het fundament voor de werkwijze die in de rest van dit document wordt uitgewerkt.
Generieke doelen en ambities
Voor een stevige basis van toekomstige projecten in de openbare ruimte is het belangrijk om de randvoorwaarden op organisatieniveau op orde te hebben. Het belang van deze stap is dat projecten altijd aansluiten bij de ambities en doelstellingen van de organisatie. In deze voorbereidende stap 0 vertaal je de strategische doelen van jouw organisatie op het gebied van duurzaamheid en circulariteit naar een programma van ambities en randvoorwaarden. Deze stap hoeft niet bij ieder afzonderlijk project opnieuw te worden doorlopen, maar vormt een fundament dat – zodra aanwezig – in de dagelijkse werkprocessen wordt geïntegreerd en daardoor automatisch terugkomt in projecten.
Ambitieweb
Hulpmiddel voor het systematisch vastleggen en bewaken van duurzaamheidsambities binnen een organisatie of proces.
Programma van Ambities en Randvoorwaarden voor de Openbare Ruimte
Een gemeentelijk beleidsdocument dat de doelen voor de openbare ruimte vastlegt.
Checklist stap 0
Tips & Tricks
Leestip: R-ladder: wat is het en wat kun je ermee? (Versnellingsnetwerk Circulair Inkopen, 2024)
Impact op omgeving en onderzoek kansen
De initiatieffase is de eerste stap in het proces van een project. In deze fase wordt het idee of de behoefte voor een project geïdentificeerd en in kaart gebracht. Het doel is om te onderzoeken of het project wenselijk, haalbaar en passend is binnen de beleidsdoelen van de organisatie.
Stap 1. Impact op omgeving en onderzoek kansen
In stap 1 brengen we de impact van de opgave op de omgeving in kaart. Onderzoek de invloed op de fysieke, sociale en ecologische omgeving en kijk waar kansen liggen om de opgave te combineren met andere projecten. Identificeer daarnaast mogelijkheden voor een circulaire aanpak en breng belemmeringen en randvoorwaarden in beeld om onderbouwde beslissingen en prioriteiten te kunnen stellen.
Het circulaire startpunt is ook in deze fase en is gericht op ‘Voorkomen’. Voordat we de Omgevingswijzer invullen, stellen we vanuit circulair perspectief de belangrijkste vraag: is dit initiatief wel nodig? Dit sluit aan bij de eerste stap van de circulaire ontwerpstrategie: A – Voorkomen.
Circulaire Ontwerpstrategie stap A: Voorkomen
Leidraad om ambities en keuzes systematisch en circulair te benaderen.
Omgevingswijzer
Helpt je inzichtelijk te maken hoe duurzaam en integraal een project of gebiedsontwikkeling is of kan zijn.
Project- en Programmacanvas
Visualiseert de ambities en doelstellingen van een project om een concreet actieplan te maken.
Checklist stap 1
Tips & Tricks
Tip 1: Maak gebruik van praktijkvoorbeelden waar het voorkomen van nieuwbouw of overbodige ingrepen tot betere, goedkopere en duurzamere oplossingen heeft geleid.
Tip 2: Documenteer de afwegingen rondom Voorkomen, zodat achteraf duidelijk is waarom een project wél of juist níet is doorgezet.
Inventariseren en vastleggen ambities
De definitiefase volgt op de initiatieffase en is bedoeld om het project verder te concretiseren. Het doel is om een duidelijk en gedragen plan op te stellen dat als basis dient voor de volgende stappen in de projectontwikkeling. In deze fase worden belangrijke keuzes gemaakt over de inhoud, omvang en aanpak van het project.
Stap 2 Inventariseren en vastleggen ambities
Na de verkenning van de omgeving en het identificeren van kansen, vertaal je de organisatiebrede doelstellingen en ambities naar concrete projectdoelen. Houd bij deze stap rekening met de randvoorwaarden en unieke kernmerken van het project. Leg hierbij leggen de nadruk op duurzaamheid en circulariteit, zodat deze vanaf het begin integraal worden meegenomen in de planvorming.
Voor circulariteit hanteren we de ontwikkelde Circulaire Ontwerpstrategie waarin de elementen leidend zijn.
Ambitieweb
Hulpmiddel voor het systematisch vastleggen en bewaken van duurzaamheidsambities binnen een organisatie of proces.
Programma van Ambities en Randvoorwaarden voor de Openbare Ruimte
Een gemeentelijk beleidsdocument dat de doelen voor de openbare ruimte vastlegt.
Stappenplan Operationeel Concept
Kort uitleg in één zin
Circulaire Ontwerpstrategie stap B: Toekomstwaarde
Leidraad om ambities en keuzes systematisch en circulair te benaderen.
Checklist stap 2
Vertaalslag van doelstellingen
Nu de projectambities en randvoorwaarden helder zijn, is het tijd om deze om te zetten in concrete specificaties voor het schetsontwerp. Dit betekent dat je de duurzaamheids- en circulariteitsdoelen vertaalt naar technische eisen die richting geven aan het ontwerpteam. Het schetsontwerp biedt een eerste visuele vertaling van de ambities, waarbij duurzame en circulaire principes vanaf het begin in het ontwerp worden geïntegreerd.
Programma van eisen
Vertaalt de doelstellingen en ambities die in de eerdere stappen zijn vastgesteld naar concrete, toetsbare eisen.
Checklist stap 3
Uitvragen op ambities en doelstellingen
De ontwerpfase is de fase waarin het projectplan wordt vertaald naar concrete ontwerpvoorstellen. Hierbij worden verschillende ontwerpvarianten uitgewerkt, getoetst aan technische, ruimtelijke en financiële kaders en afgestemd met stakeholders. De fase omvat het schetsontwerp, voorlopig ontwerp en definitief ontwerp, waarbij steeds meer details worden vastgelegd. Het resultaat is een uitvoeringsgereed ontwerp met bijbehorende bestekken en vergunningen.
Stap 4 Uitvragen op ambities en doelstellingen
Nu alle informatie is verzameld en de ambities en specificaties zijn vastgesteld, is het tijd om de aanbesteding voor te bereiden. In deze stap staat de zoektocht naar een marktpartij centraal die aansluit bij de ambities en doelstellingen. Deze vormen de rode draad door de gehele uitvraag, zodat we een partner vinden die niet alleen technisch bekwaam is, maar ook goed past binnen een integrale samenwerkingsaanpak. Het doel is om samen met deze partij de ambities uit het schetsontwerp verder te concretiseren naar een definitief en uitvoeringsontwerp, en uiteindelijk te realiseren. Door vanaf het begin samen te werken, kunnen we ervoor zorgen dat de duurzaamheids- en circulariteitsdoelen niet alleen op papier blijven, maar ook in de praktijk worden verwezenlijkt.
Checklist stap 4
Uitwerking tot VO, Do en UO
Na de aanbesteding begint de samenwerking met de geselecteerde marktpartij, die vaak in de vorm van een bouwteam plaatsvindt. In deze fase werken we intensief samen om het schetsontwerp en de bijbehorende uitgangspunten verder uit te werken. Het doel is om gezamenlijk het ontwerp te verfijnen en te vertalen naar een definitief en uitvoeringsontwerp. Hierbij zorgen we ervoor dat de integrale aanpak centraal blijft staan, zodat alle betrokkenen optimaal bijdragen aan de realisatie van de projectambities, zoals duurzaamheid en circulariteit. Dit proces legt de basis voor een succesvolle uitvoering in de volgende fasen.
Specificatietool
Kort uitleg in één zin
CO2 Spot
Helpt bouwprofessionals om de CO₂-impact van materialen zichtbaar te maken.
Circulaire Ontwerpstrategie: Stap C en D
Leidraad om ambities en keuzes systematisch en circulair te benaderen.
DuSpot
Kort uitleg in één zin
Digital Twin
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Materialenpaspoort
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Checklist stap 5
Realisatie van het project
De realisatiefase is de fase waarin het project daadwerkelijk wordt gerealiseerd. Tijdens de uitvoering worden werkzaamheden zoals grondwerk, infrastructuur, groenvoorziening en installaties uitgevoerd, waarbij met voortdurend eisenmanagement, -verificatie en -validatie de functionele en kwaliteitsaspecten van het project worden geborgd.
Stap 6 Realisatie van het project
Na het opstellen van het definitieve en uitvoeringsontwerp is het tijd om over te gaan naar de realisatie. In deze fase wordt het ontwerp tot leven gebracht, waarbij de focus ligt op het uitvoeren van de plannen zoals die zijn opgesteld in de voorgaande fasen. De samenwerking binnen het bouwteam blijft essentieel om ervoor te zorgen dat de ambities en doelstellingen, zoals duurzaamheid en circulariteit, nauwgezet worden gevolgd. Nu wordt alles wat in het ontwerp is vastgelegd stap voor stap uitgevoerd, zodat we niet alleen een technisch sterk resultaat bereiken, maar ook de bredere duurzaamheidsdoelen in de praktijk waarmaken. Dit is de fase waarin ideeën werkelijkheid worden.
DuSpot
Biedt een totaaloverzicht van al het circulaire vraag en aanbod.
Materialenhub
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Digital Twin
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Materialenpaspoort
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Checklist stap 6
Gebruik en beheer
De gebruiksfase begint na de ingebruikname en overdracht van het project en richt zich op het functioneren en het waarborgen van de kwaliteit en veiligheid gedurende de levensduur. Beheer en onderhoud worden planmatig uitgevoerd, prestaties worden gevolgd en waar nodig worden aanpassingen gedaan. Reparaties en materiële aanpassingen worden bijgehouden in het materialenpaspoort. Het doel is om de voorziening duurzaam en veilig in stand te houden met behoud van waarde over de functionele levensduur.
Beheer- en onderhoudsplan
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Digital Twin
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Materialenpaspoort
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Checklist stap 7
Oogsten van producten, materialen en grondstoffen
De oogstfase markeert het einde van de technische of functionele levensduur van het object en richt zich op het zorgvuldig ontmantelen en hergebruiken van materialen. In plaats van traditionele sloop wordt een selectieve demontage toegepast, waarbij waardevolle componenten en grondstoffen worden geoogst voor nieuwe toepassingen. Deze fase sluit aan bij het circulaire principe van losmaakbaarheid, waarbij al in de eerdere fases rekening is gehouden met hergebruik en de terugwinning van waardevolle grondstoffen.
Stap 8 Oogsten van producten, materialen en grondstoffen
Digital Twin
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
Materialenpaspoort
Aan deze tool wordt nog gewerkt.
DuSpot
Biedt een totaaloverzicht van al het circulaire vraag en aanbod.
Checklist stap 8
Disclaimer
Deze aanpak is ontwikkeld als hulpmiddel om duurzaamheid en circulariteit in projecten en programma’s in de openbare ruimte structureel en integraal mee te nemen. De beschreven stappen, instrumenten en methodieken bieden richting en ondersteuning, maar vormen geen uitputtende of dwingende voorschriften.
De toepasbaarheid en invulling van de stappen kunnen per organisatie, project of programma verschillen, afhankelijk van lokale omstandigheden, beleidskaders, marktomstandigheden en beschikbare middelen. De verantwoordelijkheid voor keuzes en besluiten ligt altijd bij de betrokken organisaties en projectteams.
Hoewel de aanpak zorgvuldig is opgesteld en gebaseerd op actuele inzichten, kunnen aan dit document geen rechten worden ontleend.
Deze aanpak is in gezamenlijkheid tot stand gekomen in samenwerking met gemeenten, waterschappen, marktpartijen, en studenten van de Universiteit Twente (UT), Saxion en de HAN, met een coördinerende en verbindende rol van Stichting Pioneering.