De IJsselvallei, een van de meest karakteristieke rivierlandschappen van Nederland, staat onder toenemende druk. Deze druk ontstaat door een samenloop van maatschappelijke, ecologische en klimatologische factoren. De aanleiding voor het onderzoek komt voort uit een gevoel van urgentie bij betrokken overheden – met name Waterschap Vallei en Veluwe – dat het huidige beleid en beheer niet meer volstaat om het gebied toekomstbestendig te maken.
1. Klimaatverandering en waterdruk
De IJssel krijgt te maken met extremere pieken in waterstanden, afgewisseld met perioden van droogte. Door klimaatverandering stijgt de kans op:
- Overstromingen en wateroverlast bij hoge rivierafvoeren
- Verdroging van natuurgebieden en landbouwgronden bij lage waterstanden
- Hittestress in dorpen en steden langs de IJssel
Deze waterschaarste- en overmaatproblematiek vraagt om structurele oplossingen in waterbeheer én ruimtelijke ordening.
2. Bodemdaling en vernatting
In delen van het gebied (zoals veenweiden of ontwaterde landbouwgronden) treedt bodemdaling op. Dit vergroot de kwetsbaarheid voor overstroming en beperkt het gebruik van gronden voor landbouw of woningbouw. Tegelijkertijd is vernatting nodig voor natuurherstel en veenbehoud – wat juist weer botst met landbouwbelangen.
3. Verstedelijkingsdruk
De IJsselvallei wordt steeds vaker genoemd als uitwijklocatie voor woningbouw in het kader van klimaatadaptieve verstedelijking. Denk aan migratie vanuit de Randstad bij zeespiegelstijging, of uitbreiding van stedelijke regio’s zoals Apeldoorn, Deventer en Zutphen. Deze plannen leiden tot druk op het open landschap en conflicten met bestaande functies zoals landbouw, natuur en waterbeheer.
4. Versnipperde beleidskaders en gebrek aan integratie
Verschillende bestuurslagen (gemeenten, waterschappen, provincies, rijk) voeren eigen beleid op het gebied van natuur, water, wonen, landbouw en klimaat. Maar er ontbreekt een gedeelde, integrale visie op het gebied als geheel. Daardoor blijven kansen voor slimme combinaties liggen – en worden spanningen niet opgelost, maar uitgesteld.
5. Noodzaak tot verbeelding en dialoog
Het waterschap herkent dat technocratische oplossingen niet volstaan: er is behoefte aan verbeeldingskracht, gebiedsgericht denken en participatie. Alleen als bewoners, boeren, beleidsmakers en ontwerpers samen aan tafel zitten, kunnen gedragen en effectieve keuzes worden gemaakt. Het inzetten van ontwerpend onderzoek en visuele middelen is essentieel om deze dialoog mogelijk te maken.
Systeemdrukken in beeld gebracht
De studenten analyseerden welke krachten en belangen druk uitoefenen op de IJsselvallei. Ze benoemden onder andere:
- Hydrologische druk: toename van extremen (overstroming, droogte, bodemdaling)
- Ecologische druk: versnippering van natuurgebieden, verlies van biodiversiteit, stikstofproblematiek
- Sociaal-ruimtelijke druk: woningbouwopgaven, vergrijzing, bereikbaarheid en leefbaarheid in dorpen
- Economische druk: intensief landbouwgebruik versus natuurinclusieve ambities
- Bestuurlijke druk: fragmentatie van beleid tussen sectoren en overheden
Deze systeemdrukken zijn niet alleen individueel problematisch, maar versterken elkaar onderling en vragen dus om een geïntegreerde benadering.
Gebrek aan samenhang in beleid en ruimtelijk ontwerp
Uit interviews en beleidsanalyses blijkt dat ruimtelijke en watergerelateerde opgaven vaak parallel worden uitgevoerd, zonder afstemming. Bijvoorbeeld:
- Waterveiligheidsmaatregelen worden ontworpen zonder natuurontwikkeling mee te nemen
- Woningbouw wordt gepland in overstromingsgevoelige zones
- Landbouw blijft dominant in beleid, terwijl klimaatadaptatie andere functies vereist
Er is een gemis aan een integrale gebiedsvisie, waarin ruimtelijke kwaliteit, ecologie, waterveiligheid en sociaaleconomische leefbaarheid gezamenlijk worden gewogen.
Ontwerp en visualisatie als krachtig middel voor verbinding
Door het toepassen van ontwerpgericht onderzoek hebben de studenten laten zien dat visualisatie essentieel is om systeemdruk bespreekbaar te maken. Ze ontwikkelden:
- Kaartbeelden waarop systeemdruk en kansen per locatie zichtbaar worden
- Scenario’s waarin alternatieve ruimtelijke toekomsten worden verkend (bijv. natuurzone, extensieve landbouw, tijdelijke wateropvang)
- Maquettes en moodboards die helpen om te communiceren met niet-technische doelgroepen
Deze middelen bleken effectief in gesprekken met stakeholders – ze maken abstracte problemen tastbaar en stimuleren samenwerking.
Voorbeelden van kansrijke interventies
De studenten deden concrete voorstellen voor ruimtelijke ingrepen die meerdere doelen combineren, zoals:
- Multifunctionele klimaatbuffers: zones langs de IJssel die dienen voor wateropvang, natuurontwikkeling én recreatie
- Seizoensgebonden landbouw in overstroomgebieden, met gewassen die incidenteel water kunnen verdragen
- Waterrobuuste woonmilieus op hogere gronden met natuurlijke overgangsstructuren naar lagere delen
- Inpassing van groene infrastructuur voor ecologische verbinding en recreatief gebruik
Aanbevelingen
Op basis van hun bevindingen formuleren de studenten zes hoofdaanbevelingen:
1. Ontwikkel een integrale gebiedsvisie voor de IJsselvallei
Breng overheden, waterschappen, natuurorganisaties, boeren, burgers en ontwerpers samen om een gezamenlijke toekomstvisie te formuleren. Niet elk project zijn eigen plan, maar een gedeeld verhaal voor het hele gebied, gericht op lange termijn waardecreatie.
2. Werk gebiedsgericht en ontwerpend
Maak gebruik van ontwerpend onderzoek om systeemdruk te vertalen naar ruimtelijke oplossingen. Combineer lokale kennis met vakdisciplines zoals landschapsarchitectuur, stedenbouw en ecologie. Pas de aanpak per deelgebied aan, maar met een samenhangende strategie.
3. Start met pilotprojecten in kansrijke gebieden
Kies enkele plekken met hoge urgentie én potentie voor gezamenlijke actie – bijvoorbeeld waar water, natuur en landbouw botsen. Gebruik deze gebieden als proeftuin voor innovatieve combinaties van functies. Leer en schaal op vanuit de praktijk.
4. Gebruik visualisaties om samenwerking te bevorderen
Investeer in kaarten, verbeeldingen en fysieke modellen om systeemdruk en kansen inzichtelijk te maken. Zet deze tools in als gespreksstarter tijdens participatieprocessen en overlegmomenten tussen partijen. Beeld zegt vaak meer dan beleidstekst.
5. Veranker integraliteit in beleid en organisatie
Zorg dat samenwerking niet afhankelijk is van individueel enthousiasme. Creëer formele structuren en werkwijzen waarin water, ruimte, ecologie en sociaal beleid samenkomen. Denk aan gebiedsteams, integrale werkbudgetten en projectoverschrijdende ambities.
6. Betrek bewoners en gebruikers actief bij de gebiedsontwikkeling
Mensen die in het gebied wonen en werken beschikken over waardevolle kennis én maken de verandering mee. Betrek hen niet alleen als insprekers, maar als mede-ontwerpers. Gebruik storytelling, spelsimulaties en visuele kaarten om hun betrokkenheid te vergroten.
Onderzoeksrapport
Lees hieronder het volledige onderzoeksrapport.
