In dit document lees je over de circulaire ontwerpstrategie als leidraad voor projecten en programma’s in de openbare ruimte. Deze strategie bestaat uit vier opeenvolgende stappen die helpen om ambities en keuzes systematisch en circulair te benaderen:
- Stap A: Voorkomen – stel eerst de vraag of een ingreep überhaupt nodig is, en onderzoek of de vraag achter de opgave kan worden opgelost door slim beheer of beter gebruik van bestaande voorzieningen.
- Stap B: Toekomstwaarde – ontwerp met het oog op de lange termijn en zorg dat oplossingen flexibel en aanpasbaar zijn.
- Stap C: Bestaande waarde – benut maximaal de waarde van bestaande objecten, materialen en infrastructuur, bijvoorbeeld door hergebruik of renovatie.
- Stap D: Nieuwe waarde – voeg pas nieuwe waarde toe als de eerdere stappen zorgvuldig zijn doorlopen, door circulair te ontwerpen en te bouwen met oog op herbruikbaarheid en lage milieu-impact.
Deze stappen zorgen ervoor dat projecten niet alleen voldoen aan de huidige behoefte, maar ook bijdragen aan de lange termijnambities van duurzaamheid en circulariteit. Ze vormen daarmee het fundament voor een toekomstbestendige ontwerpmethode.
Stap A – Voorkomen
Introductie
De circulaire ontwerpstrategie bestaat uit vier stappen die samen een raamwerk vormen om projecten en programma’s in de openbare ruimte duurzaam en toekomstbestendig te maken:
- Stap A: Voorkomen – kritisch onderzoeken of een ingreep of initiatief echt nodig is.
- Stap B: Toekomstwaarde – ontwerpen met oog op lange termijn en flexibiliteit.
- Stap C: Bestaande waarde – benutten en verlengen van de waarde die er al is.
- Stap D: Nieuwe waarde – pas nieuwe waarde toevoegen wanneer eerdere stappen zijn doorlopen, met circulaire principes als uitgangspunt.
Stap A – Voorkomen staat bewust aan het begin van dit proces. Juist hier wordt de fundamentele vraag gesteld: is dit initiatief vanuit circulair oogpunt noodzakelijk, of kunnen we de opgave op een andere, minder ingrijpende manier oplossen?
Deze bijlage zoomt in op stap A en biedt handvatten om die vraag systematisch te beantwoorden.
Stap B – Toekomstwaarde
Projecten in de openbare ruimte hebben vaak een levensduur van tientallen jaren. Daarom is het essentieel dat ze niet alleen aansluiten bij de huidige behoefte, maar ook bij toekomstige ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid, circulariteit, klimaat en maatschappelijke opgaven.
Doel van stap B – Toekomstwaarde
- Borg dat ontwerp- en proceskeuzes ook op de lange termijn meerwaarde hebben.
- Voorkom “lock-in” situaties waarbij latere aanpassingen moeilijk of duur zijn.
- Leg de basis voor een adaptief en flexibel project dat kan meegroeien met nieuwe inzichten, technologie en maatschappelijke doelen.
Kernvragen bij stap B – Toekomstwaarde
- Hoe blijft dit project over 10, 20 of 30 jaar relevant en waardevol?
- Kan het ontwerp eenvoudig worden aangepast of uitgebreid bij veranderende omstandigheden?
- Welke langetermijnrisico’s (klimaat, sociaal, ecologisch, economisch) moeten we nu al meenemen?
- Welke kansen zijn er om toekomstige ambities, zoals CO₂-neutraliteit of circulaire materiaalstromen, al in te bouwen?
- Hoe zorgen we dat investeringen vandaag ook in de toekomst waarde opleveren?
Stappenplan Toekomstwaarde
- Herijk het Operationeel Concept
- Leg het vastgestelde Operationeel Concept naast de lange termijnambities uit het Programma van Ambities en Randvoorwaarden.
- Check of er gaps.
- Identificeer langetermijntrends en onzekerheden
- Denk aan klimaatverandering, demografische ontwikkelingen, technologische innovaties en beleidswijzigingen.
- Gebruik scenario’s om robuuste keuzes te maken.
- Toets flexibiliteit en adaptief vermogen
- Analyseer of het ontwerp kan worden aangepast of uitgebreid in de toekomst.
- Denk aan modulaire bouw, multifunctioneel gebruik, of het reserveren van ruimte voor toekomstige ingrepen.
- Integreer toekomstwaarde in ontwerpkeuzes
- Veranker duurzaamheid, circulariteit en klimaatadaptatie in de ontwerpcriteria.
- Neem expliciet mee hoe de keuzes bijdragen aan de maatschappelijke doelen op lange termijn.
- Documenteer en borg
- Beschrijf welke ontwerp- en proceskeuzes specifiek zijn gemaakt om toekomstwaarde te waarborgen.
- Leg dit vast in het projectdossier en koppel het aan het Operationeel Concept.
Tools
- Ambitieweb (met doorkijk naar 2030/2050)
- Scenario-analyse (trend- en toekomstverkenning)
- Flexibiliteits- en adaptiviteitstoets
- Uniforme Ontwerpstrategie stap B: Toekomstwaarde
Output
- Een set ontwerpkeuzes die toekomstwaarde expliciet borgen.
- Een document of hoofdstuk waarin de lange termijn-doelstellingen zijn gekoppeld aan het Operationeel Concept.
- Duidelijkheid voor ontwerpers, besluitvormers en uitvoerders over hoe het project meebeweegt met toekomstige ontwikkelingen.
Stap C – Bestaande Waarde
In deze fase staat centraal hoe de waarde die al aanwezig is in het gebied of in bestaande infrastructuur zoveel mogelijk kan worden behouden en benut.
Projecten in de openbare ruimte grijpen vaak in op bestaande structuren. Het is daarom essentieel om te onderzoeken welke elementen, materialen, systemen en functies al waardevol zijn en hoe deze kunnen worden geïntegreerd in het ontwerp. Door de huidige waarde te respecteren en te versterken, wordt verspilling voorkomen en ontstaan duurzamere en vaak ook kostenefficiëntere oplossingen.
Doel van stap C
- Maximaal benutten van aanwezige assets, producten, materialen en grondstoffen.
- Levensduurverlenging: kijken hoe bestaande elementen langer mee kunnen.
- Minimaliseren van verspilling: voorkomen dat bruikbare middelen worden afgedankt of vervangen.
- Versterken van samenhang: bestaande kwaliteiten benutten als bouwsteen voor nieuwe plannen.
Kernvragen bij stap C
- Welke waardevolle assets, producten, materialen en grondstoffen zijn al aanwezig in het projectgebied?
- Kunnen bestaande materialen worden hergebruikt of opgewaardeerd?
- Is renovatie of onderhoud een volwaardig alternatief voor nieuwbouw?
- Hoe sluiten bestaande functies en structuren aan op de gewenste toekomstwaarde?
- Welke kansen zijn er voor circulair hergebruik binnen het project of in de regio?
Stap D – Nieuwe Waarde
De laatste stap in de circulaire ontwerpstrategie is Stap D: Nieuwe Waarde. Pas na Voorkomen (A), Toekomstwaarde (B) en Bestaande Waarde (C) is het aan de orde om nieuwe waarde toe te voegen.
“Nieuwe waarde” betekent in dit kader niet simpelweg het toevoegen van nieuwe materialen of functies, maar het toekennen van nieuwe waarde aan drie bronnen:
- Hergebruik: bestaande materialen en producten opnieuw inzetten en verrijken met een nieuwe functie of toepassing.
- Hernieuwbaar: gebruikmaken van materialen uit hergroeibare bronnen die bijdragen aan een duurzame kringloop.
- Primair: alleen wanneer hergebruik en hernieuwbare alternatieven niet volstaan, worden primaire grondstoffen toegepast – zo zuinig en circulair mogelijk.
Door deze drie stromen zorgvuldig af te wegen en slim te combineren, ontstaat een ontwerp dat niet alleen de opgave invult, maar ook maatschappelijke meerwaarde creëert op het gebied van circulariteit, duurzaamheid en leefomgevingskwaliteit.
Doel van stap D
- Nieuwe waarde creëren door hergebruik te verrijken en opnieuw betekenis te geven.
- Waar nodig aanvullen met hernieuwbare materialen.
- Alleen als laatste optie, beperkt primair materiaal inzetten.
- Maatschappelijke meerwaarde realiseren op het snijvlak van people, planet en prosperity.
Kernvragen bij stap D
- Welke herbruikbare materialen en componenten kunnen we een nieuwe functie of toepassing geven?
- Waar zijn hernieuwbare alternatieven mogelijk, en hoe dragen die bij aan circulariteit?
- Op welke punten zijn primaire materialen onvermijdelijk, en hoe beperken we hun gebruik?
- Hoe leggen we vast dat deze keuzes maatschappelijke waarde toevoegen en meetbaar blijven?
